Dereuzen: Jupiter, Saturnus, Uranus en Neptunus

'Eerst het startveld,' zegt Kiko. 'Je moet weten tegen wie je speelt.' Onder de bank vandaan haalt hij een voetbal, een tennisbal en twee knikkers en legt ze op het behangpapier. 'Niet op schaal, hoor, maar let op wie het grootst is.' Voorbij Mars en de asteroïdengordel draaien vier planeten die alle andere doen verbleken: Jupiter, Saturnus, Uranus en Neptunus. Samen hebben ze ruim 99 procent van alle massa van de planeten. 'Massa?' vraagt Ilyas. 'Hoeveel materie, of spul, er in iets zit,' zegt Kiko. Hij veegt een kruimel van de vloer en legt die naast de voetbal. 'Alle andere planeten samen, de Aarde ook, zijn daarnaast niet veel meer dan dit.'

Hij schuift de voetbal en de tennisbal naar links. 'Team één: de gasreuzen, Jupiter en Saturnus. Ze bestaan voor het grootste deel uit waterstof en helium, de lichtste gassen die er zijn. Dezelfde gassen als in de Zon.' 'En hoeveel van dat gas is waterstof?' vraagt Mei, haar potlood al in de aanslag. 'Van elke tien deeltjes gas in de lucht van Jupiter zijn er ongeveer negen waterstof.'

De twee knikkers rollen naar rechts. 'Team twee: de ijsreuzen, Uranus en Neptunus. Kleiner, en met veel minder waterstof en helium. Ongeveer 80 procent van hun massa is een heet, dik mengsel van water, ammoniak en methaan.' Lowie trekt een gezicht. 'Ammoniak, is dat niet dat scherpe gas dat je soms ruikt in schoonmaakmiddel?' 'Klopt,' zegt Kiko. 'En methaan is het belangrijkste gas in aardgas. Dat mengsel ruikt vast niet naar frietjes.'

'Maar waarom heet het dan ijs?' vraagt Zoë. 'Sterrenkundigen noemen die stoffen ijs, omdat ze ver van de Zon bevriezen,' zegt Kiko. 'Maar diep in Uranus en Neptunus zijn ze heet en vloeibaar, onder een enorme druk.' 'Dus ijsreuzen zijn geen ijsreuzen?' 'Het is een familienaam,' zegt Kiko. 'Een meneer De Bakker bakt toch ook niet altijd brood.'

'Dat vroeg ik me ook af,' zegt Kiko. 'Een gasreus heeft geen korst, geen rotsen en geen strand. Hoe dieper je zakt, hoe meer gas er boven je ligt en op je drukt. Dat gewicht heet luchtdruk.' 'En hoe harder je gas samenperst, hoe heter het wordt,' vult Mei aan. 'Zoals een fietspomp warm wordt als je lang pompt.' 'Juist.'

Kiko zet een hoog glas op het behangpapier en vult het met water. Hij roert er stroop door: bovenaan een klein beetje, onderaan bijna alles, zodat het van boven naar onder geleidelijk dikker wordt. Lowie laat een moertje aan een draadje zakken. 'Waar staat het nu?' vraagt Kiko. Mei houdt er een liniaal naast. 'Nergens,' zegt ze. 'Het zakt trager en trager, maar er is geen plek waar het water stopt en de stroop begint.' 'Zo gaat het in Jupiter ook,' zegt Kiko. 'Diep in Jupiter wordt de druk zo groot dat het waterstofgas vloeibaar wordt. Er is geen plek waar het gas stopt en de vloeistof begint: het gaat heel geleidelijk. Denk aan mist die dikker en dikker wordt, tot hij soep is en daarna stroop. Nergens zit een rand waarop je kan staan.'

'Nog dieper wordt de waterstof zo samengedrukt dat hij elektriciteit geleidt, zoals een metaal,' gaat Kiko verder. 'Dat heet metallisch waterstof, en het maakt van Jupiter een gigantische magneet.' Zoë schrijft 'gigantische magneet' in haar schrift.

'En in het midden?' vraagt Lowie. 'Lang dachten sterrenkundigen aan een harde kern van steen,' zegt Kiko. 'Maar de sonde Juno, die in 2016 aankwam, mat Jupiters zwaartekracht heel precies. Die wijst op een wazige kern van steen en ijs, vermengd met waterstof, zonder rand. Ook daar kan je niet staan.'

'Maar we meten toch hoe breed Jupiter is?' vraagt Mei. 'Waar ligt dan de oppervlakte van een reus?' 'Dat is een afspraak,' zegt Kiko. 'Sterrenkundigen nemen de hoogte waar de luchtdruk even groot is als bij ons aan zee. Alle doorsnedes van de reuzen zijn op die hoogte gemeten.' 'Dus een reus is eigenlijk één reusachtige atmosfeer,' zegt Mei. Een atmosfeer is de laag gas rond een planeet.

Mei legt de winegums op een rij. Vijf. 'Naar Saturnus kost drie stappen, naar Uranus vier, naar Neptunus vijf. Twaalf nodig, vijf over. Dat lukt nooit.' Ilyas grijnst voor het eerst sinds de stroom uitviel. 'In elk spel zit een skip. Een truc om sneller te gaan zonder extra moeite.'

'Die skip bestaat echt,' zegt Kiko. 'De zwaartekrachtslinger.' Een sonde scheert vlak langs een planeet. De zwaartekracht van die planeet trekt de sonde aan en zwiert haar rond. Omdat de planeet zelf razendsnel rond de Zon beweegt, krijgt de sonde een stukje van die vaart mee. Ze vliegt sneller weg dan ze kwam, in een nieuwe richting.

Vergelijk het met een vriendin op rolschaatsen die je hand grijpt terwijl ze voorbijzoeft: je wordt meegesleurd en weggezwierd. De planeet verliest daarbij een piepklein beetje vaart, zo weinig dat niemand het kan meten. Maar je moet perfect mikken, anders mis je de planeet of vlieg je de verkeerde kant op.

Eind jaren 1970 stonden de vier reuzen zo gunstig dat één sonde ze na elkaar kon bezoeken, telkens met een slinger naar de volgende. Zo'n kans komt maar ongeveer één keer in de 175 jaar. NASA, de Amerikaanse ruimtevaartorganisatie, lanceerde in 1977 twee sondes: Voyager 1 en Voyager 2. Alleen Voyager 2 maakte de hele rondreis.

Zonder slingers had Voyager 2 er ongeveer 30 jaar over gedaan om Neptunus te bereiken. Met slingers waren het er 12. 'Dat is geen skip,' fluistert Ilyas eerbiedig. 'Dat is een wereldrecord.' Hij legt de flessendop tegen Jupiter en geeft hem een zwiep. Zonder één winegum schiet de dop weg. Recht op de ringen af.

Ilyas geeft de flessendop een laatste zwiep langs Uranus, en hij glijdt helemaal naar de rand van het behangpapier: Neptunus. '4,5 miljard kilometer van de Zon,' zegt Kiko, 'dertig keer zo ver als de Aarde. Zonlicht doet er ongeveer vier uur over.' Lowie knipt zijn zaklamp uit. 'En hoe ziet de Zon er dan uit?' 'Gewoon een felle ster aan een zwarte hemel.' Even is het donker en stil in de caravan, op het kraken van de wanden na.

'En wat zag Voyager 2 daar?' vraagt Mei. 'In augustus 1989, twaalf jaar na zijn vertrek, vloog hij voorbij,' zegt Kiko. 'Hij zag een donkere storm ongeveer zo groot als de Aarde, de Grote Donkere Vlek. Vijf jaar later keek de ruimtetelescoop Hubble opnieuw. De vlek was weg. Stormen op Neptunus komen en gaan veel sneller dan op Jupiter.'

'En de wind?' vraagt Ilyas. 'Op Neptunus werden de snelste winden van het hele zonnestelsel gemeten, meer dan 2 000 kilometer per uur,' zegt Kiko. 'Dat is sneller dan het geluid op Aarde, en ongeveer zes keer zo snel als de zwaarste orkaan ooit gemeten.' Net dan rukt een windstoot aan de caravan en Mei's windmeter schiet op 92. 'Jouw eerste windstoot van 87, maal 23,' rekent Ilyas, 'en je zit op Neptunus.' Mei kijkt naar haar logboek. Haar 92 lijkt opeens heel klein.

'Maar hoe kan dat, zo ver van de Zon?' vraagt Zoë. 'Op Aarde haalt het weer zijn energie bijna helemaal uit zonlicht,' zegt Kiko. 'Neptunus krijgt ongeveer 900 keer minder zonlicht dan wij. Toch geeft hij meer dan twee keer zoveel warmte af als hij van de Zon krijgt. Volgens sterrenkundigen komt die extra warmte uit zijn binnenste en drijft ze vooral het weer aan.'

'Misschien helpt het ook dat er geen bergen, bossen of steden zijn die de wind afremmen,' zegt Kiko. 'Zoals een ijshockeypuck,' zegt Lowie. 'Eén duw en hij glijdt eindeloos door, omdat niets hem tegenhoudt.' 'Dat vermoeden veel sterrenkundigen,' zegt Kiko. 'Maar zeker is het niet. Jupiter en Saturnus hebben ook geen vast oppervlak, en daar waait het toch trager. Helemaal begrijpen doet nog niemand het.'

Nog twee verrassingen. Neptunus is iets kleiner dan Uranus, maar wel zwaarder: er zit meer massa in een kleinere bol. En zijn grootste maan, Triton, draait in de omgekeerde richting rond. Waarschijnlijk was Triton ooit een losse ijswereld van voorbij Neptunus, die door de reus werd ingevangen. 'Gevangen door de eindbaas,' zegt Zoë. 'Dat wordt mijn voorpagina.'