Derotsplaneten

Diezelfde avond ligt Ayoubs stenencollectie op de vloer: vijf eierdozen vol keien, kristallen en een stuk lava van de Etna. 'Elke steen die ik ooit opraapte, komt uit de korst van de Aarde,' zegt hij. 'Het dunne buitenste laagje.'

Mercurius, Venus, de Aarde en Mars heten de rotsplaneten. Ze zijn klein, vast en opgebouwd in lagen. Kiko pelt een hardgekookt ei. 'De dooier is de kern, van ijzer en nikkel. Het wit is de mantel, van heet gesteente. De schaal is de korst.'

De korst van de Aarde is in verhouding nog dunner dan die eierschaal. Bij Mercurius is de kern reusachtig, ongeveer 85 procent van de straal van de planeet. 'Als Mercurius een ei was,' zegt Kiko, 'was het bijna helemaal dooier.'

Op een rotsplaneet kan je staan, anders dan op de reuzen verderop, die geen vaste grond hebben. Samen hebben de vier maar drie manen: de Aarde één en Mars twee kleintjes. Lotte zet de vier op één statskaart. Kijk naar de dagen: valt het je op dat een dag op Mercurius langer duurt dan zijn jaar?

Een uur later hangt Ayoubs level vol kraters en staat zijn bak vol witte strepen op de vensterbank. 'Mijn schuine knikker maakte een scheve kuil,' zegt Lotte. 'Maar de kraters op Mercurius zijn bijna allemaal rond. Hoe kan dat?' Kiko knikt. 'Goed gezien. Een krater is een kuil die ontstaat als een rotsblok uit de ruimte inslaat. Zo'n blok vliegt meestal meer dan tien kilometer per seconde en ontploft bij de klap. Daarom zijn kraters bijna altijd rond, ook als het blok schuin aankwam. Jouw knikker ontplofte niet.'

De grootste krater van Mercurius, Caloris, is ongeveer 1 500 kilometer breed. Wetenschappers denken dat de schokgolven van die inslag dwars door de planeet trokken en aan de andere kant de grond verfrommelden. 'Eén aanval die de hele map beschadigt,' zegt Tess.

'Maar waarom ligt Mercurius vol kraters en de Aarde bijna niet?' vraagt Vic. 'Ook de Aarde werd bekogeld,' zegt Kiko. 'Maar bij ons wissen wind, regen, rivieren, planten en schuivende stukken korst de sporen uit, en kleine brokken verbranden in onze lucht als vallende sterren. Op Aarde kennen we maar ongeveer tweehonderd inslagkraters.'

Op Mercurius blijft elke kras miljarden jaren staan. Toen zijn ijzeren kern afkoelde, kromp de planeet bovendien, tot zo'n zeven kilometer in straal. Kiko houdt een uitgedroogde appel omhoog. De korst kreeg rimpels, zoals die schil: kliffen van honderden kilometers lang. 'Een planeet die krimpt,' zegt Vic. 'Dat wordt mijn filmpje.'

Die avond belt Juna haar broer: 'Mag ik morgen weer op Venus? Met de palmboom?' Kiko zucht diep. 'Morgen wordt het pijnlijk.'

Donderdag landt Juna's poppetje op de Aarde. Een grasveld, een blauwe lucht, één wolkje. 'Saai,' zegt Juna. 'Saai is een superkracht,' zegt Kiko. 'Kijk eens hoeveel dingen hier juist zijn. Ik haal er een paar weg, dan zie je het.'

Eerst de afstand. Op 150 miljoen kilometer van de Zon, met de juiste deken, blijft water op de grond vloeibaar. Zo'n strook rond een ster heet de leefbare zone. 'Daarom is het hier niet bevroren of gekookt,' zegt Ayoub. 'Meer dan 70 procent van de Aarde is bedekt met water,' zegt Kiko. 'Het is de enige planeet waarvan we zeker weten dat er leven is.'

Dan tikt Kiko op Juna's scherm. 'Ik wis het laagje ozon, dat het gevaarlijkste uv-licht van de Zon tegenhoudt.' Het poppetje wordt knalrood. 'Nu het magnetisch veld van de Aarde, het onzichtbare schild dat geladen deeltjes van de Zon afbuigt.' Over het scherm hagelen puntjes. 'En nu de lucht: ongeveer 78 procent stikstof en 21 procent zuurstof, het gas dat jij inademt.' Het poppetje zakt door zijn knieën. 'Stop!' roept Juna. 'Zet alles terug!' Kiko zet alles terug.

Ook de korst is bezig. Ayoub houdt zijn stuk lava omhoog. 'Ze is gebroken in platen die elk jaar een paar centimeter schuiven, botsen en onder elkaar duiken,' zegt Kiko. 'Zo ontstaan bergen en vulkanen.' 'Daar komt mijn stuk lava vandaan,' zegt Ayoub.

En de deken? Lotte zet twee mokken warme chocolademelk op tafel, één met een dikke sok eromheen. Een kwartier later steekt ze er een thermometer in. 'De mok met de sok is nog warm,' zegt ze. 'Een dikkere laag houdt de warmte langer vast.' 'Daar gaat het om,' zegt Kiko. 'Sinds mensen op grote schaal steenkool, olie en gas verbranden, komt er extra koolstofdioxide in de lucht. De deken wordt dikker. Sinds ongeveer 1850 is de Aarde gemiddeld al meer dan 1 °C warmer geworden.'

'Dus Venus is een deken die helemaal ontspoorde,' zegt Lotte. 'Een extreem voorbeeld,' zegt Kiko. 'De Aarde wordt geen Venus. Maar enkele graden warmer betekent al meer hittegolven, meer droogte en een stijgende zee.'

Om 22.48 uur belt Tess naar Lotte. 'Ik heb echte vertraging in het Marslevel ingebouwd,' zegt ze. 'Ik zie een rode vlakte, een roze lucht en een rover die ondersteboven in een kuil ligt. Nu crasht mijn rover elke keer.'

Ayoub bouwt op de zetel een heuvel van kussens. 'Zo steil is Olympus Mons,' zegt hij trots. 'Veel te steil,' zegt Kiko. 'Olympus Mons is een schildvulkaan: breed, met flauwe hellingen, opgebouwd uit laag na laag vloeibare lava. Hij is ongeveer 22 kilometer hoog, bijna twee en een half keer de Mount Everest. Zijn voet is ongeveer 600 kilometer breed: België zou er ongeveer negen keer op passen.' Hij legt een lat van een meter neer en tilt één kant ongeveer 5 centimeter op. 'Zo flauw loopt zijn helling gemiddeld op: minder dan 5 graden. Als je erop stond, merkte je nauwelijks dat je omhoog liep.'

Op Mars is er geen zee en dus geen zeeniveau. Sterrenkundigen spreken daarom een nulhoogte af. Afhankelijk van hoe je meet, lees je soms 22 en soms 25 kilometer. Lotte noteert allebei: 'Verschillende metingen. Allebei waar.'

Waarom zo enorm? Op Aarde schuift de korst langzaam over hete plekken in de mantel. Daar ontstaat telkens een nieuwe vulkaan naast de vorige, zoals de rij eilanden van Hawaï. De grootste vulkaan van de Aarde, Mauna Loa, is vanaf de zeebodem ongeveer 9 kilometer hoog.

Op Mars schuift de korst niet. De lava kwam honderden miljoenen jaren op dezelfde plek naar boven en stapelde zich op tot één reus. Door de zwakkere zwaartekracht zakt zo'n berg ook minder snel in. 'Zoals in een bouwspel,' zegt Ayoub. 'Altijd op hetzelfde blokje bijbouwen.'

Ernaast ligt Valles Marineris, de grootste kloof van het zonnestelsel: meer dan 4 000 kilometer lang en tot 7 kilometer diep. Op Aarde zou ze ongeveer van Lissabon tot Moskou reiken. Tess bouwt er een brug over. Lotte schrijft: 'Brug: fantasie. Kloof: echt.'

Onder Perseverance hing bij de landing een passagier: Ingenuity, een helikoptertje van ongeveer 1,8 kilogram, bijna zo zwaar als twee pakken suiker. Op 19 april 2021 steeg hij op en bleef ongeveer 40 seconden in de lucht. Voor het eerst vloog een gestuurd toestel met een motor op een andere planeet.

De lucht op Mars is zo dun dat wieken amper iets hebben om tegen te duwen. Daarom heeft Ingenuity twee rotoren boven elkaar, elk ongeveer 1,2 meter breed. Ze draaien in tegengestelde richting en ongeveer 2 400 keer per minuut, veel sneller dan bij een helikopter op Aarde. Met een joystick sturen kon niet, door de vertraging: Ingenuity vloog zelf.

Er waren vijf testvluchten gepland. Het werden er 72, verspreid over bijna drie jaar: samen ruim twee uur in de lucht en ongeveer 17 kilometer ver. Op 18 januari 2024 raakte bij de landing van vlucht 72 een wiek beschadigd. Vic zet in zijn filmpje een minuut stilte.

Die avond belt Lotte iedereen. 'Alle cijfers kloppen. Maar weet iemand hoe het voelt om daar te staan? Niet de getallen. Het gevoel.' Het blijft even stil. Dan zegt Vic: 'Ik heb een idee.'