Manen,dwergplaneten, kometen en asteroïden

Bij Saturnus vallen twee manen op. Titan is de tweede grootste maan en de enige met een dikke lucht, vooral van stikstof, zoals bij ons. De luchtdruk is er ongeveer anderhalve keer zo hoog. Een oranje nevel verbergt de grond, en het is er ongeveer -180 °C.

Zo koud dat water steenhard is, maar methaan, bij ons het gas in aardgas, vloeibaar. Het regent er methaan, en er liggen rivieren, meren en zeeën van methaan en ethaan. In 2005 landde de Europese capsule Huygens er. De vliegende robot Dragonfly van NASA staat gepland voor een lancering in 2028.

Enceladus is maar ongeveer 500 kilometer breed, zeven keer smaller dan onze Maan. Toch zag de sonde Cassini in 2005 fonteinen van waterdamp en ijskorreltjes uit barsten op de zuidpool spuiten, uit een verborgen oceaan. Cassini vloog erdoor en proefde zout en stoffen met koolstof, mogelijke bouwstenen van leven.

Dan begint het ruilen. Malik wil Io, de vlammendste kaart. Febe wil Europa. Jonas klemt Titan vast. Selin legt Enceladus voorzichtig in het album. 'Waarom die kleine?' vraagt Malik. 'Omdat je klein kan zijn en toch fonteinen hebt,' zegt Selin. Voor het eerst die avond lacht ze. Op dat moment glijdt er een kaart uit het album die nergens past.

'Hoe weten we hoe Pluto eruitziet?' vraagt Selin. Door New Horizons, een sonde: een ruimtetuig zonder mensen aan boord, vol camera's en meettoestellen. Ze vertrok in januari 2006, toen Pluto nog een planeet was, en vloog negen en een half jaar.

Op 14 juli 2015 suisde ze voorbij. Pluto bleek bergen van waterijs van enkele kilometers hoog te hebben, een dunne blauwe nevel en een enorme lichte vlakte in de vorm van een hart: een gletsjer van bevroren stikstof, het gas dat bij ons het grootste deel van de lucht vormt.

Pluto's grootste maan, Charon, is ongeveer half zo breed als Pluto. De twee tonen elkaar altijd dezelfde kant, als dansers die elkaars handen vasthouden. Een bericht van New Horizons deed er ongeveer vierenhalf uur over om de Aarde te bereiken.

Kiko tikt op de kaart van Ceres. 'Deze woont in de drukste buurt van het zonnestelsel. Denkt iedereen.' Jonas grijnst en graait in zijn rugzak. 'Een asteroïdenveld? Daar heb ik een schip voor gebouwd.'

Malik tekent op de achterkant van een chipszak een komeet: een bal met een staart erachter, als de vlammen van een raket. 'Zo.' Kiko kijkt een hele tijd. 'Mooi getekend. En helemaal fout.'

Een komeet is een brok ijs, stof en steen van een paar kilometer breed: een vuile sneeuwbal met een korst zwarter dan houtskool. Ver van de Zon is ze bevroren en onzichtbaar. Komt ze dichterbij, dan warmt ze op.

'Dan smelt het ijs,' raadt Malik. 'Nee,' zegt Kiko. 'Het ijs smelt niet, het wordt meteen gas, en dat gas sleurt stof mee.'

Zo ontstaat rond de kern een wolk van gas en stof, de coma, soms groter dan Jupiter. Zonlicht en de zonnewind, een stroom deeltjes die de Zon uitblaast, duwen die wolk weg. Er groeien twee staarten: een rechte, blauwige van gas en een gebogen van stof, soms tientallen miljoenen kilometers lang.

'Waar wijzen die staarten naartoe?' vraagt Kiko. 'Naar achter,' zegt Malik. 'Van de Zon weg,' zegt Kiko. 'Altijd. Vliegt de komeet van de Zon weg, dan vliegt ze met haar staart vooruit.' Malik draait zijn chipszak om. 'Dus mijn komeet rijdt soms achteruit.'

De bekendste komeet is die van Halley, die ongeveer om de 76 jaar terugkomt. In 1986 vloog de Europese sonde Giotto er heel dichtbij langs (ongeveer 600 kilometer) en nam de scherpste foto's van de kern van Halley: een donkere aardappel van ongeveer 15 kilometer. De volgende keer is Halley terug in 2061.

'Daar kijk je al de hele avond naar,' zegt Kiko. De crew kruipt de tent uit en legt de slaapzakken naast elkaar in het gras, gezicht naar de hemel. Jonas staat op 23 streepjes.

Deze nacht vliegt de Aarde door het stofspoor van de komeet Swift-Tuttle, die ongeveer om de 133 jaar langs de Zon komt. In de ruimte heet zo'n korreltje een meteoroïde. In de dampkring geeft het een lichtstreep: een meteoor, of vallende ster. Valt er een stuk op de grond, dan is dat een meteoriet.

De Perseïden razen met ongeveer 59 kilometer per seconde de lucht in. 'Per seconde?' vraagt Malik. 'Niet per uur?' 'Per seconde,' zegt Kiko.

De lucht vóór het korreltje wordt zo hard samengeperst dat ze gloeiend heet wordt. Het korreltje verdampt en de lucht licht op, meestal op 80 tot 120 kilometer hoogte, ver boven de vliegtuigen. In een fractie van een seconde is het voorbij.

Ze heten Perseïden omdat ze uit één punt in het sterrenbeeld Perseus lijken te komen. Dat is perspectief, zoals sneeuwvlokken in de koplampen van een auto. Elk jaar rond 12 augustus komen ze terug, omdat de Aarde dan op dezelfde plek in haar baan door hetzelfde stofspoor rijdt.

'Valt er alleen iets tijdens een zwerm?' vraagt Febe. 'Nee,' zegt Kiko. 'Ook op gewone dagen valt er ruimtestof, volgens schattingen tientallen tonnen per dag, meestal fijner dan zand. Een heel heldere meteoor heet een vuurbol.'

'Dus een vallende ster is meestal geen brok van een asteroïde,' zegt Selin. 'Meestal een stofje van een komeet,' zegt Kiko. 'Maar niet altijd, zoals we zo meteen zien.'

'Kunnen we iets doen als er toch een komt?' vraagt Selin. 'Eerst moet je ze vinden,' zegt Kiko. 'Hoe dan?' vraagt Jonas. 'Telescopen fotograferen elke nacht de hemel en zoeken stipjes die bewegen,' zegt Kiko. 'Zo kennen we al meer dan 40 000 asteroïden die in de buurt van de Aarde komen.'

'En de grote?' vraagt Malik. 'Die breder zijn dan een kilometer? Daarvan is volgens NASA al ongeveer 95 procent gevonden,' zegt Kiko. 'Geen enkele bekende grote asteroïde heeft de komende honderd jaar een kans van betekenis om ons te raken. Vind je er toch een op ramkoers, dan geef je hem jaren op voorhand een duw.'

In 2022 testte NASA dat met de sonde DART. Het doelwit was Dimorphos, een maantje van ongeveer 150 meter rond de grotere asteroïde Didymos. Die twee waren nooit gevaarlijk: het was een test. Op 26 september 2022 knalde DART er met ongeveer 22 000 kilometer per uur op.

Vóór de botsing deed Dimorphos bijna 12 uur over één rondje rond Didymos, erna ongeveer 33 minuten minder. NASA had gehoopt op minstens 73 seconden. Bij de klap spoot een enorme wolk puin weg, en dat puin duwde Dimorphos extra, zoals een terugslag. 'Pijl in de roos,' zegt Malik.

De Europese sonde Hera gaat kijken hoe Dimorphos eruitziet. Ze vertrok in oktober 2024 en komt eind 2026 bij Dimorphos aan. Mee aan boord is een klein satellietje met GRASS, een meettoestel van de Koninklijke Sterrenwacht van België, dat als eerste de zwaartekracht op het oppervlak van een asteroïde moet meten.

Om 3.25 uur kruipt de crew terug de tent in. Selin kijkt nu anders naar haar scherm. 'Mijn filmpje gaat over een asteroïde die in 2032 zou inslaan.' 'Dan ken ik hem,' zegt Kiko. '2024 YR4, ontdekt in december 2024. Ongeveer 60 meter breed.'

In februari 2025 steeg de kans dat YR4 de Aarde zou raken tot ongeveer 3 procent: de hoogste kans ooit gemeten voor een asteroïde van die grootte. Telescopen over de hele wereld volgden hem. Eind februari was een inslag op de Aarde uitgesloten. Daarna steeg de kans op een inslag op de Maan tot ongeveer 4 procent.

In februari 2026 keek de ruimtetelescoop James Webb nog eens: ook een inslag op de Maan is uitgesloten. 'Maar de asteroïde veranderde toch niet van baan?' vraagt Febe. 'Nee,' zegt Kiko. 'Onze kennis veranderde.'

Hij legt het uit met een dartbord. Wie van heel ver gooit, weet nog niet waar het pijltje landt: ergens binnen een grote cirkel. Elke nieuwe meting maakt die cirkel kleiner. Zolang de Aarde in de cirkel ligt, is er een kans. Valt de Aarde erbuiten, dan zakt de kans naar nul.

'Dus de wetenschappers zwegen helemaal niet,' zegt Selin. 'Ze maakten elke nieuwe kans bekend. Het filmpje stopte gewoon bij het engste moment.' Ze typt een reactie: 'Nagekeken: geen inslag in 2032, ook niet op de Maan. Bron: NASA en ESA.' Dan legt ze haar gsm weg.