DeZon

Terug in de Basis klapt Fien haar laptop open. 'Elke eindbaas heeft stats. Levenspunten, kracht, grootte. Wat zijn die van de Zon?' Kiko klimt op de tafel. 'Eerst dit: de Zon is een ster. Net als al die puntjes aan de hemel.'

Het verschil is de afstand. De dichtstbijzijnde andere ster staat ruim vier lichtjaar ver. Een lichtjaar is de afstand die licht in een jaar aflegt: bijna tienduizend miljard kilometer. De Zon staat maar 150 miljoen kilometer ver. Haar licht is 8 minuten en 20 seconden onderweg naar jou.

De Zon heeft geen grond. Ze is een gigantische bol gas, zo heet dat de atomen uit elkaar vallen in geladen deeltjes. Zulk gas heet plasma. Naar gewicht is de Zon ongeveer driekwart waterstof en bijna een kwart helium, met een snuifje andere stoffen zoals zuurstof en ijzer.

Sterrenkundigen noemen haar een gele dwerg, omdat er sterren bestaan die honderden keren breder zijn. Toch is ze 109 keer breder dan de Aarde. En in haar eigen buurt is ze de baas: bijna 99,9 procent van alle massa in ons zonnestelsel zit in de Zon.

In de kern is het ongeveer 15 miljoen graden Celsius. Alle lagen erboven duwen met hun enorme gewicht naar binnen. Daardoor is het gas daar ongeveer 150 keer zo dicht als water. Ongelooflijk heet en ongelooflijk samengeperst tegelijk.

In die kern razen waterstofkernen rond. Ze zijn positief geladen en duwen elkaar weg. Yusuf houdt twee koelkastmagneten met dezelfde kant naar elkaar en geeft ze aan Fien. 'Probeer ze tegen elkaar te duwen.' Het lukt haar niet: ze glijden telkens weg. 'Precies zo,' zegt Kiko. 'Maar bij 15 miljoen graden gaan de kernen zo snel dat ze soms toch hard genoeg botsen om samen te smelten. Dat heet kernfusie.'

In een reeks tussenstappen worden vier waterstofkernen één heliumkern. Die is een klein beetje lichter dan de vier samen: ongeveer 0,7 procent van de massa is omgezet in energie. Dat volgt uit de beroemde formule E = mc² van Albert Einstein.

De kern is klein: ze reikt maar tot ongeveer een kwart van de weg van het middelpunt naar de rand. Toch wordt daar bijna alle energie van de Zon gemaakt. Elke seconde opnieuw, al 4,6 miljard jaar lang.

Op Amara's scherm staat een beeld van de Zon, die ochtend gemaakt met een zonnetelescoop. Op de oranje schijf liggen donkere spikkels. 'Zijn dat gaten?' vraagt Bram. 'Rotte plekken? Is ze kapot?' Kiko lacht. 'Ze is niet kapot. Ze heeft gewoon slecht weer.'

Het zijn zonnevlekken. Ze zijn ongeveer 3500 °C, terwijl het gas errond ongeveer 5500 °C is. Ze zijn dus zo'n 2000 graden koeler en lijken daardoor donker. Haal je één vlek los en zet je ze alleen in de nachtlucht, dan zou ze nog fel gloeien. Ze is alleen minder helder dan haar omgeving.

Waarom zijn ze koeler? De Zon heeft een magnetisch veld. Op sommige plekken wordt dat veld enorm sterk en strak gebundeld. Zo'n veld remt het opstijgende hete gas af. Er komt minder warmte naar boven, en de plek koelt af.

Zonnevlekken zijn duizenden tot tienduizenden kilometers breed en blijven dagen tot weken bestaan. Omdat de Zon draait, wandelen ze elke dag een stukje verder over de schijf.

Boven de fotosfeer ligt de chromosfeer, en daarboven de korona. Die buitenste laag is heel ijl en toch meer dan 1 miljoen graden heet, terwijl het oppervlak eronder 'maar' 5500 graden is. Raar: als je van een kampvuur wegloopt, wordt het toch koeler?

Hoe de korona zo heet wordt, is nog altijd een groot raadsel. Wetenschappers vermoeden dat magnetische velden en golven een rol spelen. Langs de rand schiet soms ook een boog gloeiend gas omhoog: een protuberans, tot tienduizenden kilometers hoog.

Rond zonnevlekken raken de magnetische velden soms zo in de knoop dat ze plots 'knappen'. Dan komt er in enkele minuten enorm veel energie vrij: een zonnevlam, een flits van licht en straling. Die bereikt de Aarde na 8 minuten en kan radioverbindingen even verstoren.

Kiko laat de melding van daarnet op Amara's scherm groter worden. 'Zonnevlammen krijgen een letter: A, B, C, M en X,' zegt hij. 'Elke letter is tien keer krachtiger dan de vorige.' Bram telt op zijn vingers. 'Dus M is tien keer zo sterk als C? En X weer tien keer zo sterk als M?' 'Juist. Een M-vlam is stevig, en X is de zwaarste klasse.'

Dan verschijnt er nog een melding: CME. 'Een coronale massa-ejectie,' leest Amara voor. 'Dat is iets anders dan een vlam.' 'Een wolk van miljarden tonnen geladen gas die van de Zon wegschiet,' vult Kiko aan. 'De meeste wolken missen de Aarde. Treft er wel een, dan komt ze meestal na één tot drie dagen aan en kan er een zonnestorm losbarsten. Noorderlicht is daar het mooiste gevolg van.'

Kiko kijkt naar Amara. 'Dat vertel ik zo. Eerst de deeltjes zelf.' Ook zonder uitbarstingen blaast de Zon voortdurend deeltjes de ruimte in, vooral protonen en elektronen. Dat is de zonnewind. Hij raast met gemiddeld ongeveer 400 kilometer per seconde tot ver voorbij de planeten. Toch is hij zo ijl dat er bij de Aarde maar enkele deeltjes in een suikerklontje ruimte zitten.

Yusuf strooit ijzervijlsel uit zijn knutselkist op een karton boven een staafmagneet. De korreltjes schikken zich in bogen van de ene pool naar de andere. 'Zo ziet een magnetisch veld eruit,' zegt Amara. 'Dat van de Aarde ook,' zegt Kiko, 'want de Aarde is zelf een grote magneet.' Haar veld buigt de meeste deeltjes om de planeet heen, zoals een beek om een steen stroomt. Dat schild heet de magnetosfeer. Zonder dat schild zouden de deeltjes ons veel harder bestralen.

'En het licht?' vraagt Amara. Kiko volgt met zijn poot de bogen van het ijzervijlsel. 'Rond de polen volgen sommige deeltjes het magnetisch veld naar beneden, tot hoog in de lucht. Op ongeveer 100 tot 300 kilometer hoogte botsen ze op zuurstof en stikstof. Die gassen gaan daardoor oplichten, zoals het gas in een neonbuis. Zuurstof geeft vooral groen licht, en hoger ook rood. Stikstof kleurt blauw tot paars.'

Rood en blauw door elkaar geven roze, zoals boven de Basis. Rond de noordpool heet dit licht noorderlicht, rond de zuidpool zuiderlicht. Meestal zie je het alleen in landen als Noorwegen, IJsland of Canada. Na een stevige zonnestorm schuift het lichtgebied naar het zuiden. Vanuit België zie je het dan meestal laag boven de noordelijke horizon.

Vrijdag moet Bram zijn kamer opruimen. In een schuif vindt hij een kartonnen eclipsbrilletje, nog van de laatste zonsverduistering. 'Waarom is er niet elke maand zo'n verduistering?' typt hij in de crewchat. Kiko stuurt een tekening terug: drie bolletjes op een rij.

Bij een zonsverduistering schuift de Maan precies tussen de Zon en de Aarde. Wie in de donkerste kern van haar schaduw staat, ziet de Zon helemaal verdwijnen: een totale zonsverduistering. Het wordt schemerig, het koelt af, vogels worden stil. En de witte korona verschijnt, die je anders nooit ziet.

Dat kan door een wonderlijk toeval. De Zon is ongeveer 400 keer breder dan de Maan, maar ook ongeveer 400 keer verder weg. Daardoor lijken ze aan de hemel even groot. Staat de Maan wat verder van de Aarde, dan is ze net te klein en blijft er een vurige ring over: een ringvormige verduistering.

Sta je naast die kern, dan zie je een gedeeltelijke verduistering: de Maan neemt een hap uit de Zon. Zo was het in België op 12 augustus 2026. Rond 20.13 uur was ongeveer 90 procent van de Zon bedekt, terwijl ze al laag in het westen stond. Zo'n grote hap hadden we sinds 1999 niet gezien.

Fiens plan: 'Ik pak de verrekijker van mijn opa. Twee seconden kijken naar die vlekken, speedrun-stijl, klaar.' Bram springt recht. 'REGEL ÉÉN!' Kiko legt zijn gestreepte staart over de verrekijker. 'Twee seconden is al te lang. Ik leg je uit waarom.'

De lens in je oog bundelt licht op je netvlies, de lichtgevoelige laag achterin je oog. Zonlicht is zo fel dat het daar cellen kan beschadigen, een beetje zoals een vergrootglas papier laat schroeien. Een verrekijker vangt nog veel meer licht. En je netvlies heeft geen pijnzenuwen: je voelt niets, terwijl de schade blijvend kan zijn.

Een gewone zonnebril, hoe donker ook, is niet veilig. Een cd, rookglas, een zwarte vuilniszak of gewoon zwart plastic ook niet. Ook bij een gedeeltelijke verduistering is het overgebleven stukje Zon even gevaarlijk.

Veilig kijken kan op drie manieren. Met een eclipsbril waarop de norm ISO 12312-2 staat, zonder krassen of gaatjes, en nooit samen met een verrekijker, telescoop of camera. Met projectie: je vangt een beeld van de Zon op wit papier, met je rug naar de Zon. Of samen met een volwassene bij een volkssterrenwacht met speciale zonnefilters.

Op de laatste avond van de vakantie slapen ze opnieuw in de Basis. Bram staart vanuit zijn slaapzak naar het dak. 'Kiko? Ontploft de Zon ooit?' Kiko kruipt naast hem. 'Nee. Maar ze verandert wel.'

De Zon is nu ongeveer halfweg haar leven. Een ster zoals zij kan ongeveer tien miljard jaar waterstof tot helium fuseren, dus er is nog brandstof voor ongeveer vijf miljard jaar. Wel wordt ze heel traag feller, ongeveer tien procent per miljard jaar. Over een miljard jaar of meer wordt het daardoor te heet voor oceanen op Aarde.

Raakt de waterstof in de kern op, dan zwelt de Zon op tot een rode reus, vele malen groter dan nu. Mercurius en Venus verdwijnen waarschijnlijk in haar. Of de Aarde ook opgeslokt wordt, weten sterrenkundigen nog niet zeker. Daarna stoot de Zon haar buitenlagen af als een ijle, gloeiende gaswolk: een planetaire nevel.

Wat overblijft, is de hete kern: een witte dwerg, ongeveer zo groot als de Aarde, die miljarden jaren langzaam afkoelt. Een supernova, een ster die ontploft, wordt de Zon nooit. Daarvoor is ze te licht: dat gebeurt alleen bij sterren die minstens ongeveer acht keer zwaarder zijn.

'En wij dan?' vraagt Bram. 'Mensen bestaan pas ongeveer 300 000 jaar,' zegt Kiko. 'Vijf miljard jaar is lang genoeg om nog heel wat uit te vinden.' Binnen een minuut snurkt Bram.