Levenin de ruimte? De toekomst

Donderdag komt Lore binnen met haar ruilmap. Er zitten geen gewone kaartjes in. Ze heeft zelf kaarten getekend, met onderaan vier scores: HITTE, KOU, ZOUT, STRALING. 'Mijn nieuwe collectie,' zegt ze. 'Extremofielen. Wezens die het naar hun zin hebben waar alles doodgaat.'

Extremofiel betekent 'houdt van het extreme'. Het zijn vooral bacteriën en andere microben: leven dat zo klein is dat je een microscoop nodig hebt om het te zien. Ze tonen iets belangrijks. Leven is veel taaier dan we vroeger dachten, dus misschien overleeft het ook op plekken in de ruimte die wij onleefbaar vinden.

Kaart 1, zeldzaamheid legendarisch. Diep op de oceaanbodem, waar nooit zonlicht komt, sijpelt warm water uit spleten in de bodem. In 1977 ontdekten onderzoekers in een duikbootje dat daar hele dorpen leven: kokerwormen, krabben, mosselen. De basis zijn bacteriën die geen zonlicht gebruiken, maar energie halen uit chemische stoffen in het bronwater.

Twee jaar later vonden ze ook zwarte rokers: schoorstenen die zwart water van wel 350 °C uitspuwen. Sommige microben bij zulke bronnen groeien nog bij ongeveer 120 °C. Dat lukt omdat het water daar onder enorme druk staat en niet kookt. 'Hitte: 120,' zegt Lore. Bao fluit. 'Heter dan kokend water. Ongelooflijk sterk.'

Kaart 2: een bacterie die ongeveer duizend keer meer straling verdraagt dan een mens overleeft. Kaart 3: microben in meren die bijna tien keer zo zout zijn als de zee, zoals de Dode Zee, of in rivieren zo zuur als citroensap. Kaart 4: bacteriën in meren onder het ijs van Antarctica, en diep in het gesteente.

Dan legt Lore haar mooiste kaart op tafel: een mollig wezentje met acht stompe pootjes vol klauwtjes. 'Het beerdiertje,' zegt ze. 'Niet zeldzaam. Wel onverslaanbaar.' Beerdiertjes zijn ongeveer een halve millimeter groot, zo groot als een potloodpunt. Ze leven overal: in de zee, in plassen en in mos, misschien zelfs op het muurtje van je school.

Hun truc: droogt hun mosje uit, dan trekken ze hun pootjes in, verliezen bijna al hun water en rollen zich op tot een tonnetje. Hun lichaam valt bijna stil. Zo kunnen ze jaren wachten. Krijgen ze weer water, dan zwellen ze op en wandelen ze verder. 'Net een pauzeknop,' zegt Bao bewonderend.

In 2007 namen onderzoekers uitgedroogde beerdiertjes mee op een onbemande satelliet. Tien dagen lang zaten ze buiten in de ruimte: zonder lucht, in ijzige kou en harde straling. Terug op Aarde kregen ze water. Veel van hen kwamen weer tot leven, en sommige kregen daarna zelfs jongen.

Amira knikt langzaam. 'Oké, respect voor het tonnetje. Maar overleven is niet hetzelfde als leven. Daarboven groeiden ze niet en kregen ze geen jongen.' 'Klopt,' zegt Kiko. 'Taai zijn is niet genoeg: je hebt ook water en energie nodig. Dus de echte vraag is: waar ligt dat boodschappenlijstje in ons zonnestelsel?'

Amira tikt op de foto van Europa. 'Verdachte 2. Lore, jij verdedigt haar.' Lore staat al. 'Mijn verdachte heeft de grootste oceaan! Europa is een maan van Jupiter, iets kleiner dan onze Maan. Haar buitenkant is een ijskorst van vele kilometers dik. Daaronder ligt waarschijnlijk een oceaan van zout water, met misschien twee keer zoveel water als alle zeeën op Aarde samen.'

'Een oceaan onder ijs is koud,' zegt Amira. 'Bewijsstuk voor warmte?' 'Jupiters zwaartekracht kneedt de maan voortdurend,' zegt Lore, 'en dat kneden maakt warmte.' 'Zoals een paperclip die warm wordt als je hem vaak heen en weer buigt,' vult Tuur aan. Kiko geeft een hint: 'De sonde Europa Clipper vertrok in oktober 2024 en komt in 2030 bij Jupiter aan. Daarna scheert ze tientallen keren langs Europa om het ijs en de oceaan te onderzoeken. Ook de Europese sonde Juice zal twee keer langs Europa vliegen.'

'Verdachte 3,' leest Amira. 'Bao, jouw beurt.' Bao springt op. 'Enceladus, een maantje van Saturnus van maar ongeveer 500 kilometer breed. Hij is zó klein, maar hij spuit gratis staaltjes de ruimte in!' 'Bewijsstuk?' 'In 2005 zag de sonde Cassini aan de zuidpool fonteinen van waterdamp en ijskorrels de ruimte in spuiten. Later vloog Cassini er dwars doorheen en proefde: water, zout, koolstofverbindingen, waterstofgas en zelfs fosfor.'

Kiko knikt langzaam. 'Bijna het hele boodschappenlijstje,' zegt hij, 'gratis de ruimte in geblazen.'

'Verdachte 4,' zegt Tuur, die niet kan wachten. 'Titan, de grootste maan van Saturnus, groter dan de planeet Mercurius. Hij heeft een dikke, oranje dampkring, en het regent er!' 'Water?' vraagt Amira argwanend. 'Nee. Bij ongeveer min 180 graden regent het methaan, dat rivieren, meren en zeeën vult. Diep onder de korst zit waarschijnlijk ook nog een oceaan van water.'

'Bewijsstuk,' eist Amira. 'In 2005 landde de Europese sonde Huygens op Titan,' zegt Kiko, 'tot vandaag de verste landing ooit. In 2028 vertrekt de drone Dragonfly, die er vanaf 2034 van plek naar plek moet vliegen.' Leeft er iets in die methaanmeren, dan gebruikt het misschien geen water. 'Dan klopt zelfs ons boodschappenlijstje niet,' zegt Lore. 'De zeldzaamste kaart ooit.'

Amira legt haar stift neer en kijkt naar het bord vol rode wol. 'Vier verdachten, vier bewijsstukken en nog altijd geen antwoord.' Op de klok in de serre is het bijna zeven uur. Kiko kijkt naar de radio. 'Misschien komt het antwoord vanavond zelf aankloppen.'

Zaterdagavond, 18.55 uur. Deze keer is de crew voorbereid. Bao heeft een stappenplan: komt het getik van de radio zelf, van een toestel in huis of van iets buiten? Om 19.00 uur begint het. Tik. Tik. Ze trekken de stekker van oma's koelkast uit. Tik, tik. Ze zetten de wifi uit. Tik, tik.

Tuur loopt met de radio door de tuin, de paraplu laag langs zijn been. Bij de schuur wordt het getik zachter. Bij de wei wordt het luider. 'Stop!' roept Kiko. 'Blijf een armlengte van het lint en raak het nooit aan. Zeker niet met folie.' Tuur knikt en blijft op meer dan een meter afstand. Zelfs van daaruit is het getik zo luid dat Lore haar oren dichtknijpt. Achter het lint kijken twee pony's hen kauwend aan.

Het lint is een schrikdraad. Een kastje stuurt er elke seconde een korte stroomstoot door, zodat de pony's niet ontsnappen. Dat voelt als een gemene prik en kan pijn doen, dus raak een schrikdraad nooit aan. Raakt de draad ergens een paaltje of nat gras, dan springt er bij elke stoot een piepklein vonkje over. Elk vonkje geeft een radiotikje. En de buurvrouw zet de draad elke avond om zeven uur aan.

Het is even stil. Dan begint Bao te lachen. 'Ons buitenaardse signaal is een ponyhek.' Tuur laat zich in het gras vallen. 'Missie mislukt.' Kiko klopt hem op zijn schouder. 'Integendeel. Jullie deden net wat echte onderzoekers doen: een idee testen en het durven weggooien. En jullie zijn niet de eersten die erin trapten.'

In Australië vingen sterrenkundigen jarenlang korte, raadselachtige radioflitsen op met de grote schotel van Parkes. In 2015 vonden ze de dader: een microgolfoven in de keuken van de sterrenwacht. Telkens als iemand de deur opende voor het belletje ging, ontsnapte er een flits. 'Een hongerige collega,' zegt Kiko. 'Geen aliens.'

Amira schrijft één zin in het dossier, een uitspraak van de sterrenkundige Carl Sagan: buitengewone beweringen vragen buitengewoon sterk bewijs. Lore kijkt teleurgesteld naar de pony's. 'Dus er roept niemand.' 'Dat weten we niet,' zegt Kiko. 'Er bestaat één signaal dat nooit verklaard is. En er vliegt nog altijd een bericht dat wíj verstuurd hebben.'

Zondagavond. De pony's staan in de wei, de schrikdraad tikt, en niemand let er nog op. Bao heeft een vraag die hem niet loslaat. 'De Melkweg heeft meer dan honderd miljard sterren. Er moet toch ergens iemand zijn? Dat is gewoon statistiek.'

In 1961 zat Frank Drake met dezelfde vraag. Voor een kleine vergadering van onderzoekers bedacht hij een vergelijking. De Drake-vergelijking geeft geen precies antwoord. Ze knipt één reuzenvraag in kleine stukjes, zoals een trechter: bovenaan gaan alle sterren erin, en bij elke stap valt er een deel af. Je ziet de trechter hieronder.

De eerste stappen kennen we steeds beter. Telescopen vonden al meer dan 6 000 exoplaneten, en wellicht heeft bijna elke ster planeten. Maar vanaf stap 4 tasten we in het duister. We kennen maar één planeet met leven: de onze. Daarom gaan de schattingen van 'we zijn alleen' tot 'miljoenen beschavingen'.

De laatste stap is de gemeenste. Wij zenden pas iets meer dan honderd jaar radio uit. Als een beschaving maar een paar honderd jaar zendt, moeten zij en wij toevallig tegelijk zenden. Zoals twee vrienden die elk maar vijf minuten per jaar buiten gaan spelen: grote kans dat ze elkaar nooit tegenkomen.

In 1950 vroeg de natuurkundige Enrico Fermi tijdens een middagmaal aan zijn collega's: 'Maar waar is iedereen dan?' Als er zoveel sterren zijn, waarom horen of zien we dan niemand? Die vraag heet nu de Fermi-paradox. Een paradox is iets wat niet lijkt te kloppen. Niemand heeft het antwoord al gevonden.

Dinsdag. Amira heeft haar huiswerk gedaan. 'Niemand vliegt in één keer naar Mars,' zegt ze. 'Eerst gaan ze terug naar de Maan. Dat programma heet Artemis, naar de tweelingzus van Apollo in de Griekse verhalen.'

In april 2026 vlogen vier astronauten met het ruimteschip Orion rond de Maan en terug: de eerste mensen bij de Maan sinds 1972. Onder hen zaten de eerste vrouw en de eerste Canadees die ooit naar de Maan vlogen. Ze kwamen verder van de Aarde dan eender wie voor hen. Een landing moet volgen, ten vroegste in 2028.

Europa doet mee: het achterste deel van Orion, met de motor, de zonnepanelen en de voorraad lucht en water, wordt in Europa gebouwd voor ESA. Zonder dat stuk geraakt Orion niet bij de Maan.

Waar wil men een basis bouwen? Bij de zuidpool van de Maan. Daar liggen kraters waarin de Zon nooit schijnt. Het is er kouder dan min 200 graden, en in die eeuwige schaduw ligt waterijs. Water is goud waard. Je kan het drinken, je kan er zuurstof uit halen om te ademen, en van waterstof en zuurstof maak je raketbrandstof.

Wonen op de Maan blijft lastig. Een dag en een nacht duren er samen ongeveer een maand: twee weken zon, twee weken duisternis. Er is geen lucht, dus geen bescherming tegen straling en kleine meteorieten. En maanstof is scherp als glasgruis en kleeft aan alles. Daarom testen onderzoekers of een 3D-printer muren kan bouwen uit maanstof zelf.

'Een tankstation,' zegt Tuur. 'De Maan wordt een tankstation op weg naar Mars.' 'Misschien,' zegt Kiko. 'Maar zelfs als Mars het dichtst bij staat, is het meer dan honderd keer zo ver als de Maan. En daar wacht het echte probleem: de reis.'

Terwijl ze opruimen, vindt Tuur onder de radio een briefje in Kikos potloodschrift: 'Woensdag. Neem touw mee. En een mandarijn. Bao weet waarom.'

Tuur krijgt zijn zin. Hij rent naar waar Mars nu staat, maar Mars is al verder gewandeld. Om hem toch te onderscheppen moet Tuur harder en langer stoken. Halfweg roept Bao: 'Tank leeg!' Tuur blijft staan tussen de twee cirkels. 'Je zweeft nu voor altijd rond de Zon,' zegt Amira. 'En hier bestaat geen terug naar start.'

'Echte Marsmissies wachten dus altijd op een venster,' zegt Kiko. 'En wie op Mars aankomt, moet daar ruim een jaar wachten tot de planeten weer goed staan voor de terugreis. Een reis heen en terug duurt zo al gauw bijna drie jaar.' 'Drie jaar zonder mijn bed,' zegt Lore. 'En zonder Pixel.' Kiko haalt een hoed vol kaartjes tevoorschijn. 'Nu de reis zelf. Iedereen trekt een probleem.'

Lore trekt GEWICHTLOOSHEID. Ze moet een hele minuut, dat telt als de zeven maanden onderweg, op haar rug in het gras liggen en niets dragen. Daarna moet ze meteen een volle emmer naar de mandarijn sjouwen, en haar armen en benen wiebelen. 'In gewichtloosheid worden je spieren en botten zwakker, omdat ze niets meer hoeven te dragen,' zegt Kiko. 'Astronauten in het ISS sporten daarom elke dag ongeveer twee uur. Toch worden hun botten dunner. En wie na zeven maanden zweven op Mars landt, moet daar meteen kunnen werken.'

Amira trekt STRALING. 'Op Aarde beschermen de lucht en het magnetisch veld ons tegen deeltjes van de Zon en uit het heelal,' zegt Kiko. 'Onderweg naar Mars is er niets.' Bao roept 'Uitbarsting op de Zon!' en Amira bouwt van drie stoelen en een deken een schuilhoek, met emmers water eromheen. 'Zo doen echte Marsschepen het ook,' zegt Kiko. 'Een kamertje omringd door watertanks. Water houdt veel straling tegen.'

Bao trekt WATER EN ETEN. Hij giet water van de ene emmer in de andere, door een doek, en mag geen druppel morsen. 'Er komt geen bevoorrading,' zegt Kiko. 'Op het ISS wordt nu al ongeveer 98 procent van het water hergebruikt, ook het zweet en de plas van de astronauten.' Bao trekt een vies gezicht. 'Voor Mars moet je daarnaast groenten kweken en alles zelf herstellen wat kapotgaat.'

Tuur, nog altijd stuurloos tussen de cirkels, roept om hulp. Kiko tikt op zijn stopwatch. 'Hulp van de Aarde komt traag. Een radiosignaal doet er 3 tot 22 minuten over om van de Aarde naar Mars te reizen, afhankelijk van waar de planeten staan. Stel je een vraag, dan wacht je soms drie kwartier op antwoord.' 'De langste wachttijd ooit,' zegt Bao.

'En landen?' vraagt Tuur. 'Ik wil nog landen.' 'De Marslucht is te dun om met alleen parachutes genoeg af te remmen,' zegt Kiko, 'maar dik genoeg om je hitteschild te laten gloeien. De landing duurt ongeveer zeven minuten, en de computer doet ze helemaal zelf.' Ingenieurs noemen ze 'de zeven minuten van angst'.

Vrijdagavond liggen ze op een deken in het gras naast de wei. Bao heeft op zijn tablet opgezocht wanneer het ruimtestation ISS overvliegt. 'Over twee minuten,' zegt hij. Ze wachten, en dan glijdt een stil lichtpuntje over de hemel, zonder te knipperen. 'Een ster die beweegt!' roept Lore. 'Het ISS,' zegt Bao.

'En dat zwakke puntje daar?' vraagt Tuur. 'Een satelliet,' zegt Kiko. 'Of een dode. Of een lege rakettrap. Van hieruit zie je het verschil niet.' Ze maken er een spel van: wie telt de meeste bewegende lichtjes? Na een kwartier staat de teller op zes. 'Zes,' zegt Kiko. 'En dan zie je de meeste niet eens.'

Rond de Aarde vliegen volgens ESA meer dan 50 000 voorwerpen groter dan 10 centimeter, en meer dan 1,2 miljoen groter dan 1 centimeter. Het grootste deel is ruimteafval: dode satellieten, lege rakettrappen, schroefjes en verfschilfers. Ze razen met ongeveer 28 000 kilometer per uur. Bij die snelheid kan een stukje van een centimeter een satelliet uitschakelen.

Botsen twee voorwerpen, dan spatten ze uiteen in duizenden scherven, en elke scherf kan weer iets raken. Daarom moet elke nieuwe satelliet een plan hebben voor zijn einde. Hij daalt dan zelf tot hij opbrandt in de lucht, of hij wijkt uit naar een kerkhofbaan, hoog boven de andere satellieten.

Opruimen kan ook. ESA laat een opruimsatelliet met vier grijparmen bouwen: ClearSpace-1. Hij moet rond 2029 vertrekken en een oude satelliet van 95 kilogram vastpakken: PROBA-1, gebouwd door een bedrijf uit Kruibeke en gelanceerd in 2001. Daarna duiken ze samen de dampkring in en verbranden ze.

Netjes achterlaten geldt niet alleen rond de Aarde. Op de Maan staan nog altijd de onderste helften van de maanlanders van Apollo, met vlaggen, karretjes en camera's. Wie daar ooit een basis bouwt, moet die plekken beschermen als een museum, en zijn eigen afval hergebruiken of mee terugnemen.

En dan is er planetaire bescherming: we mogen geen Aardse bacteriën meeslepen naar plekken waar misschien leven is. Anders weten we nooit of we buitenaards leven vonden of onze eigen verstekelingen. Daarom bouwen ingenieurs sondes in superpropere ruimtes, in pakken van kop tot teen, en maken ze alle onderdelen grondig schoon.

Soms gaan ze nog verder. In 2003 lieten ze de sonde Galileo, met bijna lege tanks, met opzet in Jupiter duiken. In 2017 deed Cassini hetzelfde in Saturnus. Zo konden ze nooit per ongeluk neerstorten op Europa, Enceladus of Titan. Lore wordt er stil van. 'Ze lieten hun sonde opbranden om onze verdachten te beschermen.'

Boven hen schuift lichtje zeven voorbij. Kiko rolt op zijn rug. 'Morgen een vraag voor jou, Tuur. Als jij een raket tekent met vier raampjes: hoeveel mensen heb je dan echt nodig om die te laten vliegen?' 'Vier,' zegt Tuur, zonder na te denken. Kiko zegt niets. Hij glimlacht alleen.