Degeschiedenis van de ruimtevaart

Kato houdt de tijdlijn op de achterkant van de brief onder de lamp en leest het eerste vakje voor: '1609, Galileo.' 'Duizenden jaren lang konden mensen de hemel alleen bekijken,' zegt Kiko. 'In 1609 richtte de Italiaan Galileo Galilei als een van de eersten een telescoop op de Maan, en hij zag bergen en kraters.' 'Bergen? Op de Maan?' vraagt Milan. 'Dus de hemel bestond uit echte plekken,' zegt Kato. Het volgende vakje: 1865. De Fransman Jules Verne schreef toen een boek over een reis naar de Maan, met een reuzenkanon.

'Een kanon?' Milan fronst. 'Dat kan toch nooit werken.' 'Juist,' zegt Kiko. 'De klap zou elke reiziger platdrukken. Rond 1903 schreef de Russische leraar Konstantin Tsiolkovski op wat wel kon: een raket. Die stoot aan de achterkant razendsnel gassen uit, en die gassen duwen haar vooruit.' 'Zoals een ballon die je loslaat zonder knoop!' roept Warre.

Precies. De lucht spuit naar achteren, de ballon schiet naar voren. Dat heet actie en reactie. Een raket duwt dus niet tegen de lucht, maar tegen haar eigen gassen. Daarom werkt ze ook in de ruimte. Warre probeert het meteen. Zijn ballon tolt scheef weg en landt in de papiermand. 'Geleerd,' zegt Kiko. 'Een raket moet je ook sturen.'

Op 16 maart 1926 lanceerde de Amerikaan Robert Goddard in een besneeuwd veld de eerste raket op vloeibare brandstof. Ze vloog 2,5 seconden, kwam ongeveer 12 meter hoog en landde in een koolveld. 'Twaalf meter?' snuift Milan. 'Als ik mijn voetbal hard genoeg trap, vliegt die hoger.' 'Maar je voetbal heeft geen motor,' zegt Kiko. 'Elk begin is klein. Dit is pas level één.'

Twintig jaar later was de raket een wapen. In de Tweede Wereldoorlog bouwde Duitsland de V2, gemaakt door dwangarbeiders. In 1944 werd een V2 de eerste machine die hoger dan 100 kilometer kwam: tot in de ruimte. Imane kijkt op. 'Mijn overgrootouders woonden toen in Antwerpen,' zegt ze zacht. Kiko knikt. 'Vanaf oktober 1944 vielen er honderden V2's op die stad, en duizenden mensen kwamen om door die raketten en andere vliegende bommen.'

Na de oorlog namen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie, het grote land waar Rusland toen bij hoorde, Duitse raketbouwers mee. De twee grootmachten wantrouwden en bedreigden elkaar zonder rechtstreeks te vechten: de Koude Oorlog. Wie de beste raketten had, leek de sterkste. Zo begon de ruimtewedloop.

Kato haalt het eerste knipsel uit het zakje: een glimmende bal met vier lange sprieten, en daaronder één Russisch woord.

Op het tweede knipsel staat een hondje met spitse oortjes. Imane wordt stil. Op 3 november 1957 vertrok Spoetnik 2, met aan boord Laika: een zwerfhond uit Moskou van ongeveer zes kilo. Waarom een dier? Niemand wist of een levend lichaam de duw van een lancering en het zweven in de ruimte zou overleven.

Laika droeg sensoren die haar hartslag en ademhaling naar de Aarde doorstuurden. Zo leerden de onderzoekers dat een lichaam de lancering kan doorstaan. Maar Spoetnik 2 kon niet terugkomen: een terugweg was nooit gepland. Pas in 2002 vertelde een betrokken onderzoeker de waarheid. Na enkele uren werd het in de capsule te warm, en Laika stierf.

'Dat is gewoon gemeen,' zegt Imane. Kiko knikt langzaam. 'Veel mensen vinden dat. Een van de onderzoekers zei later zelf dat ze er te weinig van geleerd hadden om haar dood goed te praten. In Moskou staat nu een standbeeld voor haar.'

Op 19 augustus 1960 vlogen de hondjes Belka en Strelka rond de Aarde, samen met muizen, ratten en planten. De dag nadien landden ze levend en wel: de eerste dieren die in een baan rond de Aarde gingen en veilig terugkwamen. Nu kon het grote werk beginnen. Een mens.

Woensdag, op de trap van de speelplaats. Het laatste knipsel toont een blauwe Aarde die opkomt boven een grijze maanrand. In december 1968 vlogen de drie astronauten van Apollo 8 als eerste mensen rond de Maan. 'Maar landen is iets heel anders dan rondvliegen,' zegt Kato. Daarvoor bouwde NASA een reus.

De Saturnus V-raket was ongeveer 111 meter hoog, zo hoog als een flatgebouw van 36 verdiepingen, en woog volgetankt bijna 3 miljoen kilo. Ze had drie trappen: delen met een eigen motor die hun brandstof opbrandden en dan werden losgelaten. Zo hoefde de raket geen lege tanks mee te sleuren.

Bovenaan zaten de commandomodule Columbia en de maanlander Eagle, Engels voor adelaar. Op 16 juli 1969 vertrokken Neil Armstrong, Buzz Aldrin en Michael Collins vanuit Florida. Ruim drie dagen later waren ze bij de Maan, op ongeveer 384 000 kilometer van huis.

Op 20 juli kropen Armstrong en Aldrin in de Eagle. Collins bleef alleen achter in de Columbia, die rond de Maan bleef cirkelen. De Eagle maakte zich los en daalde. Toen knipperden er alarmen op de boordcomputer. En onder hen lag geen gladde vlakte, maar een krater vol rotsblokken.

Klik. Het is nog altijd woensdag. In het kistje ligt een tekening: een hotel op de Maan, met een zwembad onder een glazen koepel. 'Hotel Maanzicht, jaar 2000.' Eronder ligt een envelop: PAS OPENEN ALS JE WEET WIE DE RUIMTEWEDLOOP GEWONNEN HEEFT. Milan grijpt hem. Kiko legt er zijn poot op. 'Eerst level 5.'

In november 1969 landde Apollo 12 opnieuw op de Maan. In april 1970 vertrok Apollo 13. Op 13 april, op meer dan 300 000 kilometer van de Aarde, ontplofte een zuurstoftank. 'Houston, we hebben een probleem gehad,' meldde de bemanning. Het ruimteschip verloor zuurstof en stroom. Landen kon niet meer.

De drie astronauten kropen in de maanlander, die gebouwd was voor twee mensen en ongeveer twee dagen. Die werd hun reddingsboot. Maar elke mens ademt koolstofdioxide uit, een gas dat gevaarlijk wordt als er te veel van in de lucht zit. Filters halen het eruit, en de filters van de maanlander raakten vol.

De reservefilters uit de commandomodule waren vierkant. De opening in de maanlander was rond. Op Aarde gingen ingenieurs aan tafel zitten met precies wat er aan boord lag: plastic zakken, karton, plakband en een sok. Ze bouwden een verbindingsstuk en legden via de radio stap voor stap uit hoe je het namaakt. Het werkte.

Op 17 april 1970 landden de drie veilig in de Stille Oceaan. Onderweg waren ze rond de achterkant van de Maan gezwaaid, op ongeveer 400 000 kilometer van de Aarde: verder dan ooit een mens. Dat record bleef staan tot april 2026. Warre wrijft in zijn handen. 'Dit is een klus voor mij.'

Donderdag, middagpauze. De ruimteclub zit aan het raam van de bib. Buiten trekt een vliegtuig een lange witte streep door de lucht. 'Vraag drie,' leest Kato. 'Wonen er mensen in de ruimte? Echt nu, boven ons?' 'Op dit eigenste moment,' zegt Kiko. 'Veel hoger dan dat vliegtuig. Dat vliegt op ongeveer 10 kilometer hoogte, een ruimtestation draait op ongeveer 400.' Een ruimtestation is een groot ruimtetuig dat jarenlang rond de Aarde draait, zodat mensen er maanden kunnen wonen en werken. Het eerste, Saljoet 1, ging in 1971 omhoog. In Mir bleef de arts Valeri Poljakov 437 dagen: nog altijd het record.

Om stations te bevoorraden en satellieten te lanceren, bouwden de Amerikanen een herbruikbaar ruimtetuig: de spaceshuttle. Hij vertrok als een raket, met twee hulpraketten en een grote brandstoftank, en kwam terug als een zweefvliegtuig, zonder motor. De eerste vlucht was op 12 april 1981, precies twintig jaar na Gagarin.

Tot 2011 maakten vijf shuttles samen 135 vluchten. Twee keer ging het vreselijk mis: in 1986 en in 2003 verongelukten de Challenger en de Columbia, en veertien astronauten kwamen om. Na elk ongeluk werden de toestellen en de regels veiliger gemaakt.

Het grootste huis in de ruimte is het Internationaal Ruimtestation, het ISS. Het eerste stuk ging in 1998 omhoog. Vijf ruimteagentschappen bouwen het samen: die van de Verenigde Staten, Rusland, Europa, Japan en Canada. 'De oude rivalen in één huis,' zegt Milan. 'Dan had Rita toch gelijk.'

Sinds 2 november 2000 wonen er altijd mensen in het ISS, meestal zes of zeven. Het draait op ongeveer 400 kilometer hoogte, met ongeveer 28 000 kilometer per uur: elke anderhalf uur een rondje. Volgens de laatste plannen (2026) wordt het rond 2030 uit zijn baan gehaald. Controleer op nasa.gov of dat nog klopt. China heeft intussen een eigen station: Tiangong, 'Hemelpaleis'.

Vrijdag, ochtendspeeltijd. 'Kunnen we nu scherper kijken dan Galileo?' vraagt Kato. Veel scherper. In april 1990 bracht de spaceshuttle Discovery de ruimtetelescoop Hubble naar een baan op ruim 500 kilometer hoogte, boven de lucht die het beeld laat trillen. Maar de eerste foto's waren wazig: de spiegel van 2,4 meter was een vijftigste van een haardikte verkeerd geslepen. 'Een vijftigste van een haar?' zegt Milan. 'Dat is toch niks?' 'Voor een telescoop is dat enorm,' zegt Kiko. 'Daar telt elk piepklein beetje.'

In december 1993 vlogen astronauten naar Hubble en bouwden er een soort bril in. Vanaf toen waren de beelden haarscherp. Hubble, van NASA en ESA samen, werd vijf keer hersteld en verbeterd. Sinds 2022 werkt ook de grotere James Webb-telescoop, met een gouden spiegel van 6,5 meter, gelanceerd met een Europese Ariane-raket.

Vraag vijf: hoe ver is de verste raket gevlogen? 'Ze is nog altijd onderweg,' zegt Kiko. In de zomer van 1977 vertrokken twee ruimtesondes: onbemande ruimtetuigen die verre plekken onderzoeken. Voyager 2 vertrok op 20 augustus, Voyager 1 op 5 september. Voyager 1 nam een snellere route en haalde Voyager 2 in. 'Dan zijn ze al tientallen jaren onderweg,' rekent Warre uit. 'En ze werken nog?' 'Een beetje,' zegt Kiko. 'Daar kom ik zo op terug.'

Jupiter, Saturnus, Uranus en Neptunus stonden toen zo dat één sonde ze na elkaar kon bezoeken, telkens met een zwiep van de zwaartekracht, zoals een skater die in een bocht versnelt. Zo'n kans komt maar ongeveer eens in de 175 jaar. Voyager 2 bezocht ze alle vier. Hij is tot vandaag het enige ruimtetuig dat bij Uranus en Neptunus was.

In 1990 draaide Voyager 1 zijn camera nog één keer om, van op ongeveer 6 miljard kilometer. Op de foto staat een lichtblauw stipje in een straal zonlicht: de Aarde. Alles wat ooit gebeurde, de ruimtewedloop, Laika, jij, zit in dat ene stipje. 'Kleiner dan een pixel,' zegt Imane zacht.

Daarna vlogen de Voyagers voorbij de grens waar de wind van deeltjes van de Zon ophoudt: Voyager 1 in 2012, Voyager 2 in 2018. Ze werken op stroom uit plutonium, maar die raakt op. Daarom zet NASA steeds meer toestellen uit, zodat de rest kan blijven werken.

Voyager 1 is het verste ding dat mensen ooit maakten. Volgens NASA staat hij op 18 november 2026 voor het eerst één lichtdag van de Aarde (controleer op nasa.gov of dat nog klopt): zo ver als licht in één dag reist, bijna 26 miljard kilometer. 'En ik dacht dat mijn wifi traag was,' grinnikt Imane.

Kiko kijkt naar de laatste regel van de brief. 'Nog één vraag,' zegt hij zacht. 'Vraag zes. En die gaat niet over vroeger, maar over later.'

Milan kiest SpaceX en weet al waar hij mee begint. 'Vroeger was een raket na één vlucht afval,' zegt hij. 'Stel je voor dat je na elke vliegreis het vliegtuig weggooit.' Het Amerikaanse bedrijf SpaceX vond iets beters. In december 2015 landde de eerste trap van een Falcon 9-raket na de lancering weer rechtop op de grond. 'Hij staat weer overeind!' roept Warre. Sommige trappen vlogen al tientallen keren.

Daardoor werd een lancering veel goedkoper. In 2020 bracht SpaceX als eerste bedrijf astronauten naar het ISS. Nu test het Starship, de grootste raket ooit, ruim 120 meter hoog. Bij de testvluchten ging er meer dan eens een in vlammen op. In oktober 2024 ving een toren de terugkerende onderste trap op met twee reuzenarmen, als eetstokjes.

Ook andere bedrijven bouwen raketten en capsules. Sinds 2001 bestaan er ruimtetoeristen, die hun reis zelf betalen. Een paar minuten tot ongeveer 100 kilometer hoog, waar volgens de meeste afspraken de ruimte begint, kost honderdduizenden euro's. Een reis rond de Aarde kost vele miljoenen.

Bedrijven brengen ook duizenden kleine satellieten voor internet in een baan. Handig voor wie ver van een kabel woont, maar sterrenkundigen klagen over steeds meer lichtstrepen op hun foto's van de nachthemel. En elk stuk ruimteschroot dat rond de Aarde blijft draaien, kan tegen een ander ruimtetuig botsen.

En de Maan? In april 2026 vlogen vier astronauten met Artemis II eromheen: drie Amerikanen en een Canadees, met onder hen de eerste vrouw die ooit rond de Maan vloog. Ze kwamen op ongeveer 406 000 kilometer van de Aarde, verder dan Apollo 13. Later wil NASA weer mensen op de Maan laten landen.

Nog één les, dan is het 15.20 uur. Warre kijkt telkens naar de klok. Hij heeft een idee over dat handschrift, maar hij vertelt het aan niemand.