Sterrenen sterrenbeelden

Op de speelplaats legt Nika het Hemelschrift op de pingpongtafel. Het ruikt naar zolder. Bladzijde twee heeft nog geen raadsel, alleen een opdracht in juf Odettes kleine, schuine handschrift: 'Eerst moet je weten wat je zoekt. Wat is een ster?' 'Een lichtje aan de hemel,' zegt Kobe. 'Een vliegtuig is ook een lichtje,' zegt Sterre.

Kiko kruipt uit Nika's rugzak. 'Ik maak het moeilijker. De Zon: is dat een ster?' Ja. De Zon lijkt alleen zo groot en fel omdat ze dichtbij staat. Alle andere sterren zijn ook zonnen, maar zo ver weg dat ze puntjes worden. Rond heel wat ervan draaien planeten.

Een ster is een gigantische bol heet gas, vooral waterstof en helium, zonder grond om op te staan. Haar eigen zwaartekracht trekt al dat gas naar het midden. Daar wordt het zo samengeperst en zo heet, miljoenen graden, dat waterstofkernen samensmelten tot helium. Dat heet kernfusie. Daarbij komt enorm veel licht en warmte vrij.

Een ster maakt dus haar eigen licht. Een planeet of de Maan doet dat niet: die kaatst alleen sterlicht terug. En waarom stort een ster niet in elkaar? Ravi blaast een ballon op. 'Het rubber knijpt, de lucht duwt terug.' 'Precies,' zegt Kiko. 'Zwaartekracht naar binnen, druk naar buiten. Zolang dat in evenwicht is, blijft een ster schijnen.'

Kiko steekt zijn poot op. 'Eén regel, voor het hele schrift: nooit rechtstreeks naar de Zon kijken, en zeker niet met een verrekijker. Alle andere sterren mag je bekijken tot je ogen dichtvallen.' Hij slaat bladzijde drie open en klapt het schrift meteen weer dicht. Er staat een raadsel op, in juf Odettes kleine, schuine hand. 'Na het eten,' zegt hij.

Kiko rolt een pingpongballetje over de tafel. 'Dit is de Zon.' In het echt is ze ongeveer 1,4 miljoen kilometer breed: 109 Aardes naast elkaar. Op deze schaal is de Aarde een zandkorrel, ruim vier meter verderop.

De meeste sterren zijn kleiner dan de Zon. Ongeveer drie op de vier sterren in onze Melkweg zijn rode dwergen: kleine, koele sterren. Proxima Centauri, de ster die het dichtst bij de Zon staat, is er een. Op schaal is ze een erwtje. Sirius, de helderste ster van onze nachthemel, is een tennisbal.

En Betelgeuze is een rode superreus, ongeveer 700 keer zo breed als de Zon. Het precieze getal kent niemand, want haar rand is wazig. Zet je haar op de plaats van de Zon, dan slokt ze Mercurius, Venus, de Aarde en Mars op.

'Bewezen,' zegt Nika. Dan kijkt ze op de sterrenkaart van haar mama en fronst. 'Alleen komt Betelgeuze deze week pas rond middernacht op.' Sterre kreunt. 'Middernacht. Dat wordt onderhandelen.'

Om acht uur verschijnen vier gezichten en één snuit op het scherm. Nika houdt haar stopwatch omhoog. Licht gaat ongeveer 300 000 kilometer per seconde: in één seconde meer dan zeven keer rond de Aarde. Sneller kan niets.

Ravi's beeld blijft even hangen. 'Wat ik zie, is van daarnet,' zegt Kobe. 'Precies,' zegt Kiko. 'De hemel loopt ook achter: wat je ziet, is een brief die nog onderweg is.' Het licht van de Maan is 1,3 seconden onderweg naar jou, dat van de Zon ongeveer 8 minuten en 20 seconden.

Voor sterren zijn kilometers te klein. Daarom gebruiken sterrenkundigen het lichtjaar: de afstand die licht in één jaar aflegt, ongeveer 9 460 miljard kilometer. Een lichtjaar klinkt als een tijd, maar het is een afstand. Proxima Centauri staat ongeveer 4,2 lichtjaar ver, Sirius 8,6, Wega 25 en de Poolster ongeveer 430.

Dat heeft een vreemd gevolg. Het licht van Wega dat je vanavond ziet, vertrok 25 jaar geleden: je ziet Wega zoals ze toen was. 'Toen schreef juf Odette dit schrift,' zegt Nika zacht. Hoe verder je kijkt, hoe verder je terugkijkt in de tijd. De sterrenhemel is een brievenbus vol heel oude brieven.

En Betelgeuze staat ongeveer 500 tot 700 lichtjaar ver: ook daarover zijn de metingen het niet eens. Veel te ver om ons pijn te doen, want een supernova is pas gevaarlijk binnen enkele tientallen lichtjaren. En ontploft ze vandaag, dan zien wij dat pas over honderden jaren.

Kiko draait de crew naar het noorden. Laag boven de daken hangen zeven sterren in de vorm van een steelpan. Dat is geen volledig sterrenbeeld, maar een stuk van de Grote Beer: de Steelpan, of de Grote Wagen. 'Ik sta stil terwijl de hele hemel rond mij draait,' leest Nika. 'Twee wijzers tonen je de weg.'

Neem de twee sterren aan de achterkant van de pan, de kant zonder steel. Trek in gedachten een lijn van de onderste naar de bovenste en ga ongeveer vijf keer zo ver verder. Daar staat een eenzame, niet zo felle ster: de Poolster, het laatste sterretje van de steel van de Kleine Beer.

'Is dat hem?' zegt Kobe. 'Hij is niet eens de helderste.' Klopt: tientallen sterren zijn feller. Maar de Poolster staat bijna precies boven de noordpool, in het verlengde van de aardas. Terwijl de Aarde draait, lijkt de hele hemel rond haar te draaien, en zij blijft bijna op haar plaats. Daarom navigeerden zeelui eeuwenlang op haar.

Haar hoogte verraadt ook waar je bent: aan de noordpool staat ze recht boven je hoofd, aan de evenaar op de horizon. In België staat ze ongeveer 51 graden hoog. Ravi meet het met gestrekte arm: één vuist is ongeveer 10 graden. Vijf vuisten op elkaar, en daar staat ze. 'Ster één,' zegt Nika. Stempel.

Aan de andere kant van de Poolster, hoog in het noordoosten, hangt een W van vijf heldere sterren: Cassiopeia. In de Griekse mythe was zij een koningin die opschepte dat zij en haar dochter Andromeda mooier waren dan de zeenimfen. De zeegod Poseidon stuurde een zeemonster, en Andromeda werd aan een rots geketend, tot de held Perseus haar redde.

Cassiopeia kreeg een troon aan de hemel, maar moet voor straf eeuwig rond de pool draaien. De echte reden: de Aarde draait. Sterren dicht bij de Poolster gaan vanuit België nooit onder en draaien elke nacht rond haar, tegen de wijzers van de klok in. Zulke sterren heten circumpolair. Zo wordt de W uren later een M.

'Ster vier is geen ster,' zegt Sterre. 'Het zijn er vijf.' 'Juf Odette rekende erop dat iemand dat zou zien,' zegt Kiko. Tweede stempel.

Vrijdagavond, speelpleintje achter de school. Ravi's mama zit met een thermos thee op het bankje en houdt een oogje in het zeil. Nika springt op en neer. 'Ster drie! Daar, laag boven de daken! De helderste van allemaal, en ze twinkelt niet eens.' Kobe steunt de verrekijker van zijn opa op het klimrek en kijkt. Geen puntje, maar een klein, rond, wit schijfje.

'Een planeet,' zegt Kiko. 'Welke precies, verandert van jaar tot jaar. Nika, lees het af op de sterrenkaart van je mama.' Nika houdt de kaart onder haar rode lamp. 'Dit jaar staat er in deze maand op dit uur inderdaad een heldere planeet laag aan de hemel,' leest ze voor. 'Volgend jaar kan het een andere zijn, of staat er geen.' 'Zoek zelf ook op welke planeet het bij jou is,' zegt Kiko.

'Is het Jupiter, de grootste planeet van het zonnestelsel, dan zie je met een verrekijker naast het schijfje een rijtje piepkleine lichtpuntjes: zijn manen. Galileo Galilei ontdekte de vier grootste ruim vierhonderd jaar geleden, met een kijker die niet beter was dan een goede verrekijker van nu.' Nika ploft naast Ravi's mama op het bankje. 'Mislukt.' 'Nee,' zegt Kiko. 'Je kan nu een planeet ontmaskeren. Daarom schreef Odette dat blaadje.'

Een planeet maakt geen eigen licht: ze kaatst zonlicht terug. Toch kan ze feller schijnen dan alle sterren, omdat ze zo dichtbij staat. Truc één: planeten twinkelen bijna niet. Een ster is één piepklein puntje dat de lucht heen en weer schudt. Een planeet is een schijfje, en al zijn stukjes samen geven een rustig licht.

Truc twee: planeten blijven in de buurt van de weg die de Zon en de Maan over de hemel volgen, door de sterrenbeelden van de dierenriem. Truc drie: planeten zwerven. Het woord planeet komt van een Grieks woord voor zwerver: volg je er een een paar weken, dan zie je haar tussen de vaste sterren opschuiven.

Op dat moment glijdt er een fel lichtje over het pleintje, rustig en zonder te knipperen. Na een paar minuten verdwijnt het plots, alsof iemand het uitblaast. 'Een satelliet,' zegt Kiko. 'Hij vloog de schaduw van de Aarde in. Daar valt er geen zonlicht meer op.'

Zaterdagavond, op de boerderij van opa Roger in de Westhoek. Rondom liggen vlakke velden tot aan de horizon. Om half tien floept in het dorp de ene straatlamp na de andere uit: de Nacht van de Duisternis. De crew ligt op strobalen achter de schuur, met dekens, warme chocomelk en vier rode lampen.

Eerst zien ze bijna niets. 'Wacht maar,' zegt Kiko. Je pupillen worden binnen enkele seconden groter, maar je ogen hebben twintig minuten of langer nodig om helemaal aan het donker te wennen. Stilaan verschijnen er honderden sterren. En dwars over de hemel loopt een vage, melkwitte band.

'Dat is de Melkweg,' zegt Kiko. 'Je kijkt ernaar van binnenuit.' Sterre zegt een hele tijd niets. Dan, heel zacht: 'Ik heet Sterre. En ik heb hem nog nooit gezien.' Kobe ligt dichter tegen Ravi aan dan nodig. 'Ik hou niet zo van het donker,' geeft hij toe. 'Ik vroeger ook niet,' zegt opa Roger. 'Tot ik ernaar leerde kijken.'

Al die sterren stonden maandag ook boven Sterres flat. Alleen kon ze hen niet zien. 'Waarom niet?' vraagt Sterre. 'Door het licht van straatlampen, etalages, parkings en sportvelden,' zegt Kiko. 'Dat straalt ook naar boven. In de lucht botst het op stofjes en waterdruppeltjes en vliegt het alle kanten op. Zo hangt er boven elke stad een lichtkoepel die de zwakke sterren verdrinkt. Dat heet lichtvervuiling.'

Sterre wijst naar de oranje gloed aan de horizon. 'Maar hier is toch geen stad? Waarom is het daar niet zwart?' 'Een stad in de verte,' zegt opa Roger, 'en die glazen daken daar. Serres: kassen waar 's nachts lampen branden voor de planten.'

Een vleermuis flitst over hun hoofden. 'Sommige vleermuizen mijden verlichte plekken,' zegt opa Roger, 'en verliezen zo jachtgebied. Trekvogels vliegen 's nachts en raken in de war door felle lichten. En mensen slapen slechter als het nooit echt donker wordt.' 'Dus niet alleen sterrenkijkers hebben er last van,' zegt Nika.

'België is een van de meest lichtvervuilde landen van Europa,' zegt Kiko. 'Volgens een grote studie uit 2016 ziet meer dan een derde van alle mensen de Melkweg niet meer, in Europa zelfs ongeveer zes op de tien.' Sterre kijkt naar de lichte band boven haar. 'Zes op de tien,' zegt ze zacht. 'Tot vanavond was ik er één van.'

'En wat doen we daaraan?' vraagt Kobe. 'Het goede nieuws,' zegt Kiko, 'is dat dit de makkelijkste vervuiling is om op te lossen. Lampen die naar beneden schijnen in plaats van naar de hemel. Warm, gelig licht in plaats van fel blauwwit. Bewegingssensoren. En lichten uit waar niemand ze nodig heeft. Langs veel Vlaamse snelwegen brandt 's nachts al een deel van de lampen niet meer.'

'Is het ergens in België echt donker?' vraagt Ravi. 'Op weinig plekken,' zegt opa Roger. 'In Vlaanderen zijn de donkerste plekken meestal gemeenten op het platteland, ver van steden en kassen. Het donkerst is het meestal in het zuiden van de Ardennen, in de provincie Luxemburg. Op een lichtvervuilingskaart, bijvoorbeeld lightpollutionmap.info, kan je de donkerste plek bij jou zelf opzoeken. En elk jaar in oktober doven heel wat gemeenten tijdens de Nacht van de Duisternis een deel van hun lichten.'