De vorm volgt de inhoud
Voor 5de-6de leerjaar en eerste graad secundair. Startles: 40 minuten. Geschikt voor taal, wereldoriëntatie, geschiedenis en wetenschappen.
Een mooi schema kan inhoudelijk fout zijn
Kies de vorm op basis van de leerinhoud: een volgorde vraagt een stappenlijn, een vergelijking vraagt twee kolommen en een oorzaak-gevolgverband vraagt een pijl met een verklaring. Laat leerlingen niet standaard elke tekst in een mindmap duwen.
Welke relatie wil je tonen?
| Inhoud | Passende vorm | Controlevraag |
|---|---|---|
| Stappen in een proces | Genummerde keten | Klopt de volgorde? |
| Twee begrippen vergelijken | Tabel met dezelfde kenmerken | Vergelijk ik op dezelfde punten? |
| Oorzaak en gevolg | Pijlen met een relatie in woorden | Waarom volgt dit hieruit? |
| Onderdelen van één geheel | Groepering met duidelijke labels | Hoort elk onderdeel echt bij deze groep? |
Begin met een model
Toon jouw selectie en benoem waarom je een detail niet opneemt. Geef pas daarna een nieuwe korte tekst om samen te oefenen.
Oefentekst: regen op het schoolplein
Zelfgeschreven lesinhoud. Leerlingversie: P08. Leg de woorden afvoer, onverhard en stroomrichting uit indien nodig.
Van tekst naar schema
- 1
Onderstreep maximaal vier kernbegrippen: oppervlak, bodem, afvoer en water.
- 2
Zoek twee verbanden: tegels laten weinig door; een verstopte afvoer belemmert wegstromen.
- 3
Teken twee mogelijke routes: naar de afvoer en de bodem in.
- 4
Schrijf bij de pijlen wat de route helpt of belemmert.
- 5
Leg aan een maatje uit waarom ook op onverharde grond een plas kan staan.
Lesverloop: selecteren, verbinden, verklaren
Klaarzetten: P08, P09 en een bord met twee routepijlen. Je hebt geen buitenproef nodig.
Veertig minuten
| Tijd | Handeling | Doel |
|---|---|---|
| 0-5 min | Laat één foto of eigen beschrijving van een plas bespreken | Voorkennis activeren zonder al een verklaring te bevestigen |
| 5-11 min | Lees de tekst en leg onbekende woorden uit | Toegang tot de inhoud |
| 11-18 min | Modelleer twee kernbegrippen en één gelabelde pijl | Een inhoudelijke keuze voordoen |
| 18-28 min | Leerlingen vullen twee routes aan in duo’s | Verbanden ordenen |
| 28-35 min | Ieder geeft een eigen verklaring | Geen groepsantwoord overnemen |
| 35-40 min | Nieuwe situatie bespreken en verbeteren | Toepassing controleren |
Nieuwe situatie
“Er ligt een plas naast een onverharde strook. Bewijst dat dat de bodem geen water kan opnemen?” Verwacht: nee; er kan op dat moment meer water aankomen dan de bodem opneemt. Andere verklaringen zijn mogelijk maar staan niet vast.
Leerlingen aan het werk
Gebruik P08 voor de tekst en P09 voor de uitwerking. Dit oefenblad is ook mondeling of met een getekend schema bruikbaar.
Vier opdrachten
- 1
Kies vier kernwoorden uit de regen-tekst en verklaar waarom je ze koos.
- 2
Schrijf twee juiste zinnen met “omdat” of “als”.
- 3
Maak een schema met twee routes voor het water; label elke pijl.
- 4
Dek de tekst af. Leg uit waarom tegels en onverharde grond verschillende routes kunnen geven. Controleer daarna.
Werkruimte
Model, criteria en denkfouten
Leerkrachtpagina. Een schema hoeft niet dezelfde vorm te hebben als jouw model.
Een correct model
Water op tegels: weinig door de tegels; een deel stroomt naar de afvoer; verstopping kan ophoping geven. Water bij onverharde grond: een deel dringt de bodem in; een plas kan blijven als aanvoer groter is dan opname op dat moment.
Controleer drie criteria
| Criterium | Wel correct | Nog verbeteren |
|---|---|---|
| Selectie | Oppervlak, bodem, afvoer en water spelen een rol | Alleen losse details zoals school of bui |
| Verband | Pijl naar afvoer met “stroomt naar” | Ongelabelde pijl waarvan de betekenis onduidelijk is |
| Voorwaarde | Ook op onverhard kan bij veel aanvoer een plas staan | “Grond neemt altijd al het water op” |
Feedbackzin
“Je twee routes kloppen. Schrijf nu bij de bodemroute onder welke voorwaarde water kan blijven staan.” Zo verbeter je één inhoudelijk ontbrekend deel.
Beoordeling
Gebruik het schema als zicht op begrip. Beloon geen versiering of kleurgebruik als je doel verklaren is.
Van schema naar uitleg en toepassing
Een schema wordt pas een leerhulp wanneer de leerling het gebruikt en controleert.
De uitleg in vier zinnen
- 1
Noem waarover je uitleg gaat.
- 2
Beschrijf één belangrijk verband.
- 3
Geef een passend voorbeeld.
- 4
Noem een grens, voorwaarde of uitzondering als de inhoud die vereist.
Voorbeeld uit wiskunde
“Omtrek is de lengte rond een figuur. Bij een rechthoek komen lengte en breedte elk twee keer voor. Voor 6 cm bij 4 cm is dat 6 + 4 + 6 + 4 = 20 cm. Ik gebruik cm; voor oppervlakte zou ik vierkante centimeters gebruiken.”
Kies de vervolgvraag
| Als de leerling... | Vraag dan... |
|---|---|
| Het woord kent | “Hoe hangt dit samen met het andere begrip?” |
| Het voorbeeld herhaalt | “Wat verandert bij een ander getal of oppervlak?” |
| Een algemene regel geeft | “Onder welke voorwaarde klopt die?” |
Kopieerbladen bij deze les
P08 en P09 bevatten tekst en schemawerk. P10 helpt een eigen uitleg controleren.
Bronnen
- IES Pashler, H. e.a. (2007). Organizing Instruction and Study to Improve Student Learning. Institute of Education Sciences / What Works Clearinghouse. link
Praktijkgids over onder meer voorbeelden, verklarende vragen en het verbinden van woorden met schema’s. - APS Dunlosky, J., Rawson, K. A., Marsh, E. J., Nathan, M. J. & Willingham, D. T. (2013). Improving Students’ Learning With Effective Learning Techniques. Psychological Science in the Public Interest, 14(1), 4-58. link
Overzicht van tien leertechnieken; ophalen en spreiden krijgen een hoge bruikbaarheidsbeoordeling.